Een geschiedenis van Kekerdom in woord en beeld

Zo klein als Kekerdom is, zo veel valt er over de geschiedenis van het dorp te schrijven. Zoveel zelfs, dat het overzicht op deze pagina verre van volledig is, zelfs wat willekeurig misschien. Toch geeft onderstaand beeldmateriaal met daarbij steeds een korte uitleg een goed beeld van wat het dorp vanaf het allereerste begin allemaal heeft meegemaakt.

De Romeinse Limes

Kekerdom

Hoewel in de Ooijpolder archeologische resten zijn gevonden die dateren uit de IJzertijd, begint de geschiedenis van Kekerdom pas echt in de Romeinse tijd. Om hun Romeinse Rijk te beschermen tegen aanvallen van de vijandige Germanen, legden de Romeinen langs de oevers van de Waal en Rijn een verdedigingslinie, de limes, aan. De limes verdeelde het huidige Nederland in twee delen en bestond uit een reeks verdedigingstorens, forten en legerkampen.

Bij Nijmegen ontstond de belangrijkste Romeinse legerplaats en stad van Nederland. Vanuit Nijmegen liep de limes verder richting Duitsland en Millingen aan de Rijn bevond zich op het uiterste oostelijke punt van de verdedigingslinie. Hier bevond zich mogelijk ook een kleine nederzetting. Tussen de diverse legerkampen en nederzettingen legden de Romeinen een wegennetwerk aan en waarschijnlijk liep zo’n heerbaan of via vanuit het huidige Persingen via Leuth en Kekerdom naar Millingen en vervolgens verder naar Xanten waar zich een grote Romeinse nederzetting bevond.

Behalve dat de Waal als natuurlijke begrenzing van het Romeinse Rijk diende, werd de door de rivier in de Ooijpolder afgezette klei ook gebruikt als bouwmateriaal. 

Cacradesheim, Cachritheim, Kekerthem of Kekerdom?

De eerste schriftelijke vermelding van Kekerdom, dan nog Cacradesheim, dateert van het begin van de 9de eeuw en kan vertaald worden als ‘woonplaats van de familie Cacrad’. De naam verwijst dan vermoedelijk naar een Frankische hof, een grote boerderij en nog niet naar een dorp.
In een volgende vermelding in 891 heeft de plaatsnaam alweer enige veranderingen ondergaan. Het hof wordt dan onder de naam Cachritheim genoemd als onderdeel van het bezit van het klooster Lorsch.
Voordat het dorp haar huidige naam kreeg, luisterde het in de 11e eeuw eerst nog naar Kekercheim en in de 13e eeuw naar Kekerthem.

Machtwisselingen

In de Middeleeuwen behoort Kekerdom tot het Hertogdom van Gelre. In 1473, echter, schenkt Karel de Stoute, op dat moment hertog van Gelre, de Duffelt, inclusief Kekerdom, aan de hertog van Kleef. Vanaf dat moment valt het dorp onder Pruisisch bewind. Tot aan de Franse belegering in 1794 blijft Kekerdom deel uitmaken van Pruisen. Tussen 1794 en 1810 valt Kekerdom regelmatig onder nieuw bewind. In 1810 wordt het zuiden van Nederland en dus ook Kekerdom door de Fransen ingelijfd. Drie jaar later verliezen de Fransen de strijd om Waterloo. In eerste instantie wordt bij het grenstraktaat in 1816 geen uitspraak over Kekerdom en het buurdorp Leuth gedaan. Pas een jaar later worden beide dorpen bij het Koninkrijk der Nederlanden gevoegd. In ruil voor de twee dorpen krijgen de Pruisen van Nederland het dorp Schenkenschans. Per 1 maart 1817 wordt Kekerdom onderdeel van de gemeente Ubbergen.

Heerlijkheid Spaldrop

Kekerdom

Afbeelding van Haus Spaldrop in de uit 1701 daterende Atlas der Deichschau Düffel

In de middeleeuwen ligt direct naast Kekerdom, ter hoogte van de huidige boerderij Spaldrop, de Heerlijkheid Spaldrop. In de inventaris uit 1769 van graaf Bijlandt, wiens familie lange tijd in bezit was van de heerlijkheid, staat een omschrijving van wat allemaal tot het huis behoorde: ‘Het huys en Heerlijkheid Spaldrop, gelegen bij Kekerdom en Leuth bestaande uit een Hofmans huis, Koornberg, mitsgaders Huijs, Plaats, Boomgaarden, Tuijn’.
In de tweede helft van de 19de eeuw is Spaldrop grotendeels gesloopt. De heer van Spaldrop is lange tijd de pachtheer van veel boeren in en rond Kekerdom.

Het gevecht tegen de rivier


Kekerdom
Project van een nieuwe somerdijk onder Kekerdom 1682

Kekerdom
Meting van een somerdijk op de Kekerdomse Uiterwaarden 1682

De geschiedenis van Kekerdom wordt gekenmerkt door dijkdoorbraken en overstromingen. Vanaf het jaar 1000 trekt de Ooijpolder steeds meer mensen en ontstaan verschillende dorpen als Ooij, Leuth en Kekerdom. Inwoners van de dorpen leven van het land en om de landbouwgrond te beschermen tegen het water van de rivier worden oeverkades aangelegd. De aanleg van deze kades blijkt echter niet afdoende en langzaam legt men kleine dijkjes langs de rivier aan. Uiteindelijk worden afzonderlijke dijken met elkaar verbonden, zodat een doorgaande dijk tussen de verschillende dorpen ontstaat. De bandijken in de Ooijpolder dateren van rond 1300. Door de eeuwen heen is continu gewerkt aan het nog veiliger maken van de dijken, getuige ook de tekening en meting uit 1682.

De rivier wint (1)

Ondanks dat men in de 17de eeuw dus al bezig wat met plannen voor dijkverhogingen en versterkingen, won het water het diverse keren van de dijken. In 1819 breekt de Duffeltdijk bij Kekerdom zelf door en ook in 1833 loopt het dorp onder water. De laatste keer dat het dorp onder water stond was in 1926. In januari van dat jaar breekt de dijk bij Erlecom door en stroomt het hele gebied tussen Nijmegen en Millingen onder. Ook Kekerdom staat onder water. Alle zandzakken van de wereld kunnen het water niet tegenhouden, de boeren proberen hun vee te redden en om van A naar B te komen moet men ineens in een bootje stappen.

Kekerdom
Zandzakken bij ‘het krotje’

Kekerdom
Kekerdom onder water

Kekerdom

 

De rivier wint (2)

Kekerdom

Een van de veranderingen die de dijk bij Kekerdom in de loop der tijd heeft doorgemaakt is een verlegging, waardoor de St. Laurentiuskerk ineens buiten de dijk kwam te liggen. Het karakteristieke kerkje is hierdoor de enige buitendijks gelegen kerk in Nederland. Bij hoog water zorgt dit ervoor dat het kerkhof onderloopt. Zo ook was het geval in 1993. Vlak voor kerst bleef het water maar stijgen, zo hoog dat uiteindelijk besloten werd de Kerstmis niet in de kerk maar in de UNA te houden. Joke Giesen-Welling zegt daarover het volgende: 'Alleen de kerkklokken misten we, maar hiervoor had fanfare UNA een geweldige oplossing, De muzikanten gingen voor de UNA en op verschillende plaatsen in Kekerdom staan om alvast kerstmuziek te maken, zodat iedereen de weg gewezen werd waar de nachtmis zou plaatsvinden.' ¹

De dijken winnen nét

Ondanks de vele dijkverhogingen en versterkingen, die de dijken in de Ooijpolder in de loop der jaren hebben ondergaan, stijgt het waterniveau soms toch zo veel dat de inwoners van Kekerdom en omliggende dorpen zenuwachtig beginnen te worden. Wanneer de overheid zich met het hoge water gaat bemoeien, wordt het echt serieus. In 1995 was dit voor het laatst het geval. Inwoners van Kekerdom moesten toen op orde van de Commissaris van de Koningin van Gelderland, hun huizen verlaten, omdat men er niet zeker van was dat de dijken het rivierwater zouden tegenhouden. 
' ‘s Avonds volgden we met nog meer aandacht dan gewoonlijk het achtuurjournaal. Ik herinner me dat ik vol verbazing naar de enorme oppervlakte water keek die ik tussen de dijken zag staan. Nooit had ik mij gerealiseerd dat er tussen de dijken zo’n grote massa water naar zee moest worden afgevoerd .' ²
Uiteindelijk blijken de dijken sterk genoeg en kon iedereen terugkeren naar een droog huis.
Na de evacuatie van 1995 zijn in 1997 de dijken langs de Waal opnieuw verhoogd, waardoor ze nu op Deltahoogte liggen. Sindsdien is er van evacuatie wegens hoog water geen sprake meer geweest.

Kekerdom
Hoog water in 1995

De kost verdienen

Als je inwoners van Kekerdom vraagt wat hun opa’s (en in een enkel geval oma’s) deden om de kost te verdienen, dan zullen landbouw en steenfabriek vaak genoemd worden. In Kekerdom bevinden zich enkele boerderijen die dateren van het eind van de 19de en begin van de 20ste eeuw. In die periode werken veel inwoners van het dorp als dagloners in de landbouw. Voorbeelden van oude boerderijen in Kekerdom zijn boerderij Vossenhof uit 1901, De Grote Bot uit 1913 en De Hazelaarshof, Spaldrop en Schouwenburg die in de huidige vorm allen dateren uit 1894.

Kekerdom
Spaldrop

Kekerdom
Hazelaarshof

Kekerdom
Boeren aan het werk

Behalve op het boerenland werkten veel Kekerdommers in de eerste helft van de 20ste eeuw ook in de steenfabriek die in 1873 in de Kekerdomse Waard gesticht werd. Vanaf 1919 werden voor de arbeiders van de fabriek arbeiderswoningen gebouwd. In 1985 sloot de steenfabriek in de Kekerdomse Waard zijn deuren.

Kekerdom
Steenfabriek in 1917

Kekerdom
Bakstenen laden in 1950

Een derde belangrijke werkgever in de Kekerdomse geschiedenis is Transportbedrijf Haukes, dat officieel in 1932 opgericht werd door Hermann Haukes. Al vanaf 1919 rijden onder de naam Haukes twee vrachtwagens rond die in zowel Nederland als Duitsland goederen afzetten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden alle vrachtauto’s door de Duitsers gevorderd en tijdens de evacuatie in 1944 wordt het transportbedrijf grotendeels verwoest. Na een moeilijk begin na de oorlog breidt het bedrijf steeds verder uit met naast het transportgedeelte ook een wegenbouw- en aannemerstak. Tegenwoordig is het Haukes transportbedrijf gevestigd in Huissen. Via de website http://haukeskekerdomnostalgie.nl zijn veel foto's en historische achtergrondverhalen te vinden.

Kekerdom
Haukes Fodens vrachtwagens

Kekerdom
Kiepauto Haukes

In tegenstelling tot het Kekerdom van vandaag de dag bevonden zich in het dorp in de 20ste eeuw verschillende bedrijfjes en cafés. Zo had het dorp een houtzagerij, een schoenmaker, een bakkerij en een kaasmakerij. Voor het beslaan van de paarden uit het dorp kon men bij twee hoefsmeden terecht. Een biertje kon men onder andere nuttigen in het Café van Klomp en het café van Jan Heijmen. Voor een kop koffie moest je bij Jan Nillessen zijn.

Kekerdom
Kaasmakerij 'Onder Ons'

Kekerdom
Hoefsmid aan het werk

WOII evacuatie

Oudere bewoners van Kekerdom hebben behalve de evacuatie van 1995 nog een andere evacuatie meegemaakt, namelijk de evacuatie in oktober 1944. De frontlinies van de Geallieerden en de Duitsers komen elkaar precies in deze streek tegen. De Wehrmacht ontruimt in september al de dorpen langs de Duitse grens en de Geallieerden laten de dorpen aan de Nederlandse zijde evacueren. De meeste inwoners van Kekerdom zoeken hun toevlucht in het noorden van Nederland of ze gaan naar familie elders in het land. In februari 1945 beginnen de Geallieerden aan een grootscheepse aanval op de Duitsers en op de tweede dag van de aanval wordt Kekerdom bereikt. De Tweede Wereldoorlog kost uiteindelijk vier Kekerdommers het leven.

 

1. Kekerdom in de Kijkerd: Interviews en Verhalen (p. 27)
2. Kekerdom in de Kijkerd: Interviews en Verhalen (p. 33)

 

Tekst en samenstelling: Dorrith ter Huurne
Met dank aan Harry Sanders en fotoarchief Wim Ebben.

Kekerdomse (volks)liedjes uit verleden en heden

Kekerdom dat schone oord
is een plaats die elk bekoort
met zijn plassen en zijn frisse groene weiden
ook dat kleurig bonte vee
neem ik in gedachten mee
Kekerdom jou vergeet ik in geen tijden

Kekerdoms Volkslied, muziek

Kekerdoms straatje (met toelichting)